Kök Hücre Nedir?

Bazı dokularda bulunan ve gereksinim halinde pek çok hücreyi oluşturarak yaşamın devamını sağlayan, üretkenlik ve farklı dokulara dönüşebilme potansiyeli yüksek ana hücrelerdir. Son yıllarda çeşitli kök hücre tipleri olduğu öğrenilmiş olup eskiden beri bilinip üzerinde en çok çalışmalar yapılanı "hematopoetik kök hücre"dir. Bu hücreden kan hücreleri oluşur.

Hematopoetik Kök Hücre Nasıl Elde Edilir?

Hematopoetik kök hücre nakli (transplantasyonu) için kök hücreler sıklıkla kalça kemiğindeki "kemik iliği" veya kollarımızdaki "periferik kan"dan elde edilirken "kordon kanı" üçüncü bir kök hücre kaynağını oluşturmaktadır.

Kordon Kanı Nedir?

Anne ile rahimdeki bebek (fetus) arasında bulunan, gebelik boyunca bebeğin besin ve oksijen gereksinimini sağlayan göbek kordonundan doğum sonrasında toplanabilen kandır. İçinde kök hücreler bulunur. Kordon kanı az hacimde (yaklaşık 100 ml) olduğu için içerdiği kök hücre sayısı da sınırlı olup bu miktar kemik iliği veya periferik kandan elde edilebilen hücre miktarından çok daha azdır.

Hematopoetik Kök Hücre Naklinin Kaç Tipi Vardır?

Eskiden kök hücre nakli terimi yerine "kemik iliği nakli" terimi kullanılırdı, Günümüzde işlemin ana ismi "kök hücre nakli" olup, kemik iliği sadece kök hücrenin elde edildiği kaynaklardan birisidir. Üç tip kök hücre nakli vardır:

• Toplanan kök hücreler bir başkası için kullanılabilir (allojeneik nakil).
• Hastanın sağlıklı döneminde elde edilip saklanan kök hücreler ileride kendisi için kullanılabilir (otolog nakil).
• Bir hastaya kendi ikiz kardeşi (tek yumurta ikizi) kök hücre verebilir (sinjeneik nakil).

Hematopoetik Kök Hücre Bankacılığı Nedir?

Dünyada bugün yaklaşık 9 milyon gönüllünün doku bilgileri uluslararası bankalarda kayıtlı olup, bir hastaya kök hücre gerektiğinde ve dokuları uygun kardeş vericisi yoksa bu bankalar aracığıyla uygun verici (akraba dışı) araştırılmaktadır. Burada hücreler değil, bilgiler saklanmaktadır.

Otolog Kordon Kanı Bankacılığı Nedir?

Otolog kordon kanı bankacılığı, kordon kanının toplanıp derin dondurucularda bebeğin kendisi için saklanmasıdır.

Kordon Kanının Saklanma Süresi Ne Kadardır?

Klinik uygulamada günümüzde en çok yedi yıl saklanmış kordon kanı ile başarılı nakil yapılabilmiştir. Şu andaki bilimsel veriler, kordon kanının en fazla on beş yıl saklanabileceğini desteklemekte ve daha uzun saklamalar ı n olanakl ı oldu ğ una ilişkin bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

Kordon Kanı Miktar Olarak Herkese Yeterli Olur mu?

Allojeneik kordon kan ı nakillerinden elde edilen klinik deneyimler verilen kök hücre sayısının nakil başarısı i çin önemli olduğunu ve genelde kordon kanı naklinin 30-40 kg. üzerindeki hastalar için çok uygun olmadığını göstermektedir. Saklama süresinin yeterince uzun olamayışı ve verilen hücre sayısının azlığı gözönüne alındığında "yaşam sigortası" olarak saklanan kordon kanının tüm yaşam için değil, hayat ı n sadece ilk 10-15 y ı l ı i ç in kullan ı labilir oldu ğ u g ö r ü lmektedir.

Otolog Kordon Kanı Hangi Hastalıkların Tedavisinde Kullanılabilir?

Bazı reklam broşürlerinde kordon kanının kalıtsal kan hastalıklarının [talasemi=akdeniz anemisi gibi), kalıtsal bağışıklık yetersizliklerinin (imm ü n yetmezlikler) ve kal ı tsal metabolik hastal ı klar ı n tedavisinde kullan ı labilece ğ i belirtilmektedir. Oysa kal ı tsal hastal ığ a sahip bir bebe ğ in kordon kan ı ndaki hastal ı kl ı k ö k h ü crelerin, hastal ığı n tedavisi amac ı ile kullan ı lamayaca ğı a çı kt ı r. Saklanan kordon kan ı n ı n ç ocukluk ç a ğı nda en ö nemli kullan ı m alan ı edinsel aplastik anemi veya l ö semi (kan kanseri) tedavisi olabilir. Y ı ll ı k g ö r ü lme s ı kl ığı 100.000 de 5 olan ç ocukluk ç a ğı l ö semilerinin b ü y ü k ç o ğ unlu ğ u sadece kemoterapi ile tamamen tedavi edilebilmektedir. Ayr ı ca e ğ er kordon kan ı saklanm ış bir ç ocu ğ a l ö semi nedeni ile k ö k h ü cre transplantasyonu gerekecek olursa, ba ş ar ı s ı a çı s ı ndan ilk tercih edilecek k ö k h ü cre kayna ğı , saklanm ış olan kordon kan ı olmay ı p- varsa- doku tipi uygun karde ş inin veya aile d ışı bir vericinin k ö k h ü creleridir (allojeneik nakil),

Otolog kordon kan ı n ı n, bir ba ş ka b ü y ü k propaganda konusu olan h ü cre yenileme ama ç l ı kullan ı m ı , hen ü z deneme a ş amas ı nda olup nas ı l sonu ç lanaca ğı belli de ğ ildir.

Saklanan Kordon Kanlar ı na Gereksinim Duyma Olas ı l ığı Nedir?

1993 y ı l ı ndan bu yana t ü m d ü nyadaki kordon kan ı bankalar ı nda saklanmakta olan ve toplam say ı s ı yakla şı k 160.000 adet oldu ğ u tahmin edilen otolog kordon kanlar ı n ı n sadece iki tanesi ototog nakil ama ç l ı kullan ı lm ış t ı r. Ger ç ekle ş tirilmi ş olan bu toplam iki otolog kordon kan ı naklinin ilki ba ş ar ı l ı olurken ikincisinde kordon kan ı transplantasyonuna ö zg ü bir dezavantaj olan "k ö k h ü crenin hastada ç al ış maya ba ş lamas ı n ı n ge ç ger ç ekle ş mesi" ne ba ğ l ı olarak hasta enfeksiyon nedeni ile kaybedilmi ş tir.

. T ü m bu bilimsel veriler do ğ rultusunda; ü lkemizde oldu ğ u gibi t ü m d ü nyada da "kordon kan ı otolog kullan ı m ama ç l ı saklanmal ı m ı ?" sorusu tart ışı lmaktad ı r. Bu ama ç la ö zellikle etik a ğı rl ı kl ı olarak yap ı lan geni ş kapsaml ı de ğ erlendirmelerin sonucunda ö zet olarak, otolog kordon kan ı n ı n etkinli ğ i ve g ü venli ğ i halen kan ı tlanmam ış oldu ğ u i ç in bunun hekimler taraf ı ndan bir se ç enek olarak sunulmamas ı a ğı rl ı kl ı yakla şı md ı r. Ayr ı ca etik a çı dan ö nemli bir konu olarak da do ğ um hekimlerinin kesinlikle hasta temini i ç in ü cret almamalar ı gerekti ğ i vurgulanm ış t ı r.

Kordon kan ı n ı n otolog ama ç l ı saklanmas ı hakk ı ndaki bu bilimsel ger ç eklerin ö zel otolog kordon kan ı bankalar ı n ı n tan ı t ı mlar ı nda neden yer almad ığı ve neden "ya ş am sigortas ı " veya "bebeklerin do ğ al sigortas ı " olarak topluma sunuldu ğ u dikkatle irdelenmelidir. "Allojeneik kordon kan ı bankalar ı " kamusal kurulu ş lar olup kar amac ı g ü tmemektedirler. Ancak d ü nyadaki t ü m "otolog kordon kan ı bankalar ı " ö zel kurulu ş lar olup as ı l ama ç lan kar etmektir.

Bir otolog kordon kan ı n ı n saklama ü creti olarak ilk y ı l i ç in ortalama 1.000-1.500 Amerikan Dolar ı ve sonraki her y ı l i ç in ö nemli miktarda para talep edilmektedir. Basit bir hesapla d ü nyada halen saklanmakta olan yakla şı k 150.000 adet otolog kordon kan ı i ç in 300.000.000 Amerikan Dolar ı ndan fazla para harcanm ış tsr. Bu rakamlar otolog kordon kan ı n ı n ö nemli bir k ö k h ü cre kayna ğı olmas ı n ı n yan ı s ı ra ö nemli bir rant kayna ğı oldu ğ unu da g ö stermektedir.

T ü rkiye gibi do ğ urganl ı k oran ı y ü ksek olan bir ü lke, otolog kordon kan ı a çı s ı ndan ö nemli bir pazar olu ş turmaktad ı r. Hen ü z etik ve t ı bbi y ö nleri tart ışı lmaktayken yasal d ü zenlemesi olmayan otolog kordon kan ı bankac ı l ığı ger ç ek bir toplumsal tehlike olu ş turmaya adayd ı r. Benzer tehlikeler pek ç ok ba ş ka ü lkeler i ç in de g ü ndeme gelmi ş ve otolog kordon kan ı bankac ı l ığı yasal d ü zenlemelerle s ı k ı denetim alt ı na al ı nmaya ç al ışı lm ış t ı r.

Avrupa Birli ğ i Bakanlar Konseyi'nin 19 May ı s 2004 tarihli toplant ı s ı sonras ı kendi ü ye devletlerine ö nerileri (Recommendation 2004:8) aras ı nda; otolog hedefli saklanan kordon kanlar ı n ı n t ı bbi a çı dan ç ok nadiren kullan ı ld ığı ve ü ye ü lkelerin sa ğ l ı k servislerince otolog kordon kan ı bankac ı l ığı n ı n desteklenmemesi gerekti ğ i yer alm ış t ı r. D ü nyan ı n en zengin devletlerinde bile, devlet arac ı l ığı ile otolog kordon kan ı bankac ı l ığı yap ı lmamakta; aksine mevcut ö zel bankalar ü zerinde ciddi s ı n ı rlamalara gidilmektedir. Bu a çı dan konu ile ilgili devlet kurumlar ı taraf ı ndan gerekli yasal d ü zenlemelerin h ı zla yap ı lmas ı ve ü lkemizde giderek artmakta olan otolog kordon kan ı bankalar ı n ı n etkin bir bi ç imde her a çı dan denetlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde yak ı n zaman i ç inde "kordon kan ı bankas ı ma ğ durlar ı " kavram ı ile kar şı la şı lmas ı ka çı n ı lmaz olacakt ı r. Ayr ı ca yaz ı l ı ve s ö zl ü ileti ş im organlar ı nda yer alan, bilin ç li veya bilin ç siz olarak ç arp ı t ı lm ış otolog kordon kan ı haberlerinin ö n ü n ü n al ı nmas ı ve panolarda ger ç e ğ i yans ı tmayan ş ekilde yap ı lmakta olan reklamlar ı n denetlenmesi i ç in giri ş imlerde bulunulmas ı gerekmektedir. Asl ı nda sadece bir se ç enek olan tedavi ş eklinin "olmazsa olmaz" ş eklinde dayat ı lmas ı , anayasan ı n ilk maddesinde sosyal oldu ğ u kabul ediien devletimizi, sosyoekonomik katmanlar aras ı yeni e ş itsizliklerle u ğ ra ş mak zorunda b ı rakacakt ı r.

T ü rk Hematoloji Derne ğ i, 37 y ı ll ı k kurumsal kimli ğ i, ulusal ve evrensel bilime katk ı y ı hedef belirlemi ş yakla şı m ı , 2005 y ı l ı nda D ü nya Hematoloji Kongresini ü lkemizde d ü zenleyecek g üç te uluslararas ı alandaki yeri, kan ı ta dayal ı uygulamalar ı ve bilimi yol g ö sterici kabui eden 600'e yak ı n se ç kin ü yesiyle kamuoyunu bilgilendirme g ö revini yerine getirmekte olup konunun çö z ü m ü i ç in her t ü rl ü somut katk ı ve yard ı m ı yapmaya haz ı r oldu ğ unu bildirmektedir.